आजको आधुनिक युगमा मोबाइल फोन मानिसको जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ । केही वर्षअघिसम्म मोबाइल फोनलाई मुख्यतः कुराकानी र सन्देश आदान–प्रदान गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो तर अहिले मोबाइल फोन सञ्चारको माध्यम मात्र नभई शिक्षा, सूचना, मनोरञ्जन, व्यापार, बैंकिङ, स्वास्थ्य, रोजगारी तथा दैनिक जीवनका अनेकौँ काम गर्ने महत्वपूर्ण उपकरण बनेको छ ।
एक क्लिकमै संसारका कुनै पनि कुनामा रहेका मानिससँग जोडिन सकिने अवस्था मोबाइल फोनकै कारण सम्भव भएको छ । त्यसैले मोबाइल फोन मानिसका लागि ठूलो सुविधा हो भन्नेमा दुईमत छैन । तर यसको अत्यधिक प्रयोगले मानिसलाई सुविधाभन्दा बढी लतको अवस्थामा पुर्याउँदै गएको चिन्ता पनि बढिरहेको छ ।
मोबाइल फोनको सबैभन्दा ठूलो सुविधा भनेको सूचना र सञ्चारमा सहज पहुँच हो । घरमै बसेर देश–विदेशका समाचार पढ्न, शैक्षिक सामग्री हेर्न, विभिन्न विषयमा ज्ञान हासिल गर्न र आफ्ना आफन्त तथा साथीभाइसँग कुराकानी गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीहरूले अनलाइन कक्षा लिन, अध्ययन सामग्री खोज्न, शैक्षिक भिडियो हेर्न र विभिन्न डिजिटल पुस्तक तथा सामग्री प्रयोग गर्न सक्छन् । त्यसैगरी मोबाइल बैंकिङ, अनलाइन कारोबार, टिकट बुकिङ, सरकारी सेवा तथा विभिन्न डिजिटल सेवाहरू लिन पनि मोबाइलले निकै सहज बनाएको छ ।
व्यवसाय र रोजगारीका क्षेत्रमा पनि मोबाइल फोनको भूमिका महत्वपूर्ण छ । साना व्यवसायीले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना उत्पादनको प्रचार गर्न सक्छन् । अनलाइन व्यापार, डिजिटल मार्केटिङ तथा घरबाटै गरिने विभिन्न कामका लागि मोबाइल उपयोगी साधन बनेको छ । पत्रकारिता र सञ्चार क्षेत्रमा त मोबाइल फोन झनै महत्वपूर्ण भएको छ । समाचार, फोटो, भिडियो तथा प्रत्यक्ष प्रसारणसमेत मोबाइलबाटै गर्न सकिने अवस्था आएको छ ।
तर सुविधा दिने यही मोबाइल फोनको अत्यधिक प्रयोग मानिसका लागि समस्या बन्न थालेको छ । विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल, छोटा भिडियो, अनलाइन गेम तथा अनावश्यक मनोरञ्जनमा लामो समय बिताउने बानीले मोबाइललाई आवश्यक साधनभन्दा लतको माध्यम बनाइरहेको छ । केही मानिस बिहान उठेदेखि राति नसुतुञ्जेलसम्म मोबाइलमै व्यस्त देखिन्छन् । मोबाइल हातमा नभए बेचैनी हुने, बारम्बार मोबाइल जाँच गर्ने, काम गर्दागर्दै पनि सूचना तथा सन्देश हेर्ने र केही समय मोबाइल चलाउन नपाउँदा असहज महसुस हुने अवस्था लतको संकेत हुन सक्छ ।
मोबाइलको अत्यधिक प्रयोगले स्वास्थ्यमा पनि असर पार्न सक्छ। लामो समयसम्म मोबाइलको स्क्रिन हेर्दा आँखामा थकान, टाउको दुख्ने, निद्रामा समस्या तथा शारीरिक गतिविधि कम हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् । राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने बानीले निद्राको समय र गुणस्तरमा असर पुर्याउन सक्छ । विद्यार्थीहरूमा यसको प्रभाव अझ गम्भीर हुन सक्छ । पढाइको समयमा मोबाइलमा ध्यान केन्द्रित हुँदा अध्ययनमा एकाग्रता घट्ने, समय खेर जाने र शैक्षिक उपलब्धिमा असर पर्ने सम्भावना हुन्छ ।
मोबाइलको लतले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा समेत दूरी बढाउन सक्छ । एउटै घरमा बसेका परिवारका सदस्यहरू आपसमा कुराकानी गर्नुभन्दा आ–आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुने अवस्था देखिन थालेको छ । सामाजिक सञ्जालमा धेरै मानिससँग जोडिए पनि वास्तविक जीवनमा आफ्ना नजिकका मानिससँग संवाद कम हुँदै गएको देखिन्छ । यसले मानिसलाई भौतिक रूपमा समाजमा भए पनि मानसिक रूपमा एक्लो बनाउने जोखिम बढाउँछ ।
मोबाइल फोन पूर्ण रूपमा खराब वस्तु हो भन्ने होइन । समस्या मोबाइलमा भन्दा यसको प्रयोग गर्ने हाम्रो बानीमा बढी निर्भर हुन्छ । मोबाइललाई आवश्यकता, समय र उद्देश्यअनुसार प्रयोग गर्न सकियो भने यो ज्ञान, सीप र अवसरको ठूलो माध्यम बन्न सक्छ । तर नियन्त्रणविहीन प्रयोग गरियो भने यही साधन हाम्रो समय, स्वास्थ्य, सम्बन्ध र उत्पादकत्वका लागि बाधक बन्न सक्छ ।
त्यसैले मोबाइल फोनलाई सुविधा बनाउने कि लत, निर्णय हाम्रो आफ्नै हातमा छ । मोबाइल प्रयोगका लागि निश्चित समय निर्धारण गर्ने, अनावश्यक सामाजिक सञ्जाल र एपको प्रयोग घटाउने, खाना खाने तथा परिवारसँग समय बिताउने बेला मोबाइलबाट टाढा रहने र सुत्नुअघि मोबाइल प्रयोग नगर्ने जस्ता बानी विकास गर्न आवश्यक छ । अभिभावकले बालबालिकालाई मोबाइलबाट पूर्ण रूपमा टाढा राख्नुभन्दा यसको सही र सुरक्षित प्रयोगबारे सिकाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूले मोबाइललाई मनोरञ्जनको साधनभन्दा अध्ययन र ज्ञानको माध्यम बनाउन सके यसको उपयोग अझ प्रभावकारी हुन सक्छ ।
मोबाइल फोन आधुनिक जीवनको महत्वपूर्ण आवश्यकता र सुविधा हो तर आवश्यकता र निर्भरताबीचको सीमालाई बुझ्न सकिएन भने सुविधा नै लतमा परिणत हुन सक्छ । प्रविधिले मानिसलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, मानिसले प्रविधिलाई आफ्नो हितमा प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ । मोबाइल हाम्रो हातमा रहोस्, तर हाम्रो समय, सोच र जीवनशैली मोबाइलको नियन्त्रणमा नजाओस् । यही नै मोबाइल फोनको सही र सन्तुलित प्रयोगको मूल सन्देश हो । जय प्रकाश पौडेल, देउखुरी बहुमुखी क्याम्पस लमही दाङ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्