दाङ – भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीबाट नेपाल ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षतिमा परिरहेका बेला छिमेकी मुलुक भारतले तत्काल राहत, उद्धार तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराएको छ । बाढीपछि भारतले चारवटा सैन्य उडानमार्फत हालसम्म ६८.५ टन मानवीय तथा राहत सामग्री नेपाल पठाएको छ ।
भदौ १० गते अर्थात् अगस्ट २६ मा भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको भीषण बाढीपछि भारतले सोही दिनदेखि नेपालका लागि ‘एयर ब्रिज’मार्फत राहत सहयोग सुरु गरेको थियो। भारतीय वायुसेनाको C-130J विमानमार्फत पहिलो चरणमा १० टन राहत सामग्री नेपाल ल्याइएको थियो । उक्त सामग्रीमा अस्थायी आश्रयस्थल, कम्बल, हाइजिन किट, सोलार बत्ती र औषधिलगायतका सामग्री थिए ।
त्यसको भोलिपल्ट, अगस्ट २७ मा भारतीय वायुसेनाको C-17 विमानमार्फत सबैभन्दा ठूलो ३७.५ टन राहत सामग्री नेपाल ल्याइयो। यसमा २८.५ टन टेन्ट, कम्बल, हाइजिन किट, सोलार बत्ती, पानी निकाल्ने पम्प, किचन सेट र जेनेरेटर, थप ८ टन औषधि तथा १ टन खाद्य सामग्री समावेश थियो । अगस्ट २८ मा तेस्रो उडानमार्फत थप १० टन राहत सामग्रीसँगै सुरुङ उद्धारका लागि भारतीय सेना र स्वास्थ्यकर्मीको टोली नेपाल पठाइएको थियो । यस चरणमा सुरुङमा फसेका व्यक्तिको खोज तथा उद्धारका लागि प्राविधिक टोलीले प्रभावित क्षेत्रको अवस्थाबारे अध्ययन सुरु गरेको थियो ।
अगस्ट ३० मा चौथो भारतीय वायुसेनाको C-130 विमान ११ टन राहत तथा उद्धार सामग्रीसहित काठमाडौं आइपुगेको थियो । यसमा कम्बल, स्लीपिङ ब्याग, त्रिपाल, प्लास्टिक सिट तथा हाइजिन किटलगायतका सामग्रीसँगै सुरुङ उद्धारका लागि आवश्यक उपकरण र प्राविधिक टोली समावेश थियो । यसरी चारवटा उडानमार्फत भारतले नेपाललाई उपलब्ध गराएको राहत सामग्रीको कुल परिमाण ६८.५ टन पुगेको छ ।
उद्धारमा प्राविधिक जनशक्तिको सहयोग
भारतको सहयोग राहत सामग्रीमा मात्र सीमित छैन । बाढीका कारण जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा मानिसहरू फसेको खबर आएपछि भारतले सुरुङ उद्धारसम्बन्धी विशेषज्ञसहितको प्राविधिक टोली नेपाल पठाएको छ । तेस्रो र चौथो उडानसँगै भारतीय टोलीले प्रभावित जलविद्युत् सुरुङहरूको स्थलगत अध्ययन तथा खोज तथा उद्धारका लागि आवश्यक प्राविधिक तयारी थालेको थियो । सुरुङभित्र जमेको पानी, माटो तथा भग्नावशेष हटाउने र जोखिम मूल्यांकन गर्ने काममा यस्तो विशेषज्ञता महत्वपूर्ण मानिएको छ ।
भारतले बाढीबाट ज्यान गुमाएका व्यक्तिको पहिचानमा समेत सहयोग गरेको छ । चौथो पटकको सहयोग सँगै फरेन्सिक विशेषज्ञ र डीएनए विश्लेषणका लागि आवश्यक उपकरण नेपाल पठाइएको छ । यसले पहिचान हुन नसकेका शवको वैज्ञानिक परीक्षण तथा परिवारलाई मृतकको पहिचान पुष्टि गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
सडक र पुल सम्पर्क पुनःस्थापनामा सहयोग
बाढीका कारण सडक तथा पुलहरूमा ठूलो क्षति पुगेपछि प्रभावित क्षेत्रमा आवागमन पुनःस्थापित गर्नु तत्कालको अर्को ठूलो चुनौती बनेको छ । यसका लागि भारतले राहत सामग्रीसँगै पुल निर्माणका उपकरणसमेत उपलब्ध गराएको छ । भारतबाट १६ वटा ट्रकमार्फत २३० फिट लामो सिंगल लेन मोड्युलर स्टिल ब्रिज निर्माणका लागि आवश्यक उपकरण नेपाल ल्याइएको छ । साथै, थप सातवटा बेली ब्रिज स्थापनाका लागि आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउने र त्यसका लागि प्राविधिक टोलीसमेत पठाउने जानकारी भारतले दिएको छ । बाढीले धेरै पुल तथा सडक संरचना बगाएपछि दुर्गम तथा प्रभावित बस्तीमा राहत पुर्याउनसमेत कठिनाइ भइरहेको अवस्थामा यस्ता अस्थायी पुलको निर्माणले सडक सम्पर्क पुनःस्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
विपदमा देखिएको छिमेकीपन
प्राकृतिक विपद्को समयमा छिमेकी मुलुकबाट प्राप्त सहयोगलाई केवल राहत सामग्रीको परिमाणसँग मात्र जोडेर हेर्न सकिँदैन । उद्धारका लागि प्राविधिक जनशक्ति, स्वास्थ्यकर्मी, फरेन्सिक विज्ञ, डीएनए परीक्षणका उपकरण र भौतिक पूर्वाधार पुनःस्थापनाका सामग्री पठाइनुले सहयोगको दायरा फराकिलो रहेको देखाउँछ ।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध राजनीतिक तथा कूटनीतिक तहमा मात्र सीमित छैन । खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध, व्यापार, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन, धर्म तथा संस्कृतिले दुई देशका नागरिकलाई पुस्तौँदेखि जोड्दै आएको छ । यही कारण नेपालमा विपद् आउँदा भारतबाट प्राप्त सहयोगलाई जनस्तरमा समेत विशेष अर्थका साथ हेर्ने गरिन्छ । नेपाल–भारत सम्बन्धलाई प्रायः ‘रोटी–बेटीको सम्बन्ध’ भन्ने गरिन्छ । सीमावर्ती क्षेत्रका नागरिकबीच विवाह, पारिवारिक नाता, व्यापार तथा सामाजिक आवतजावत लामो समयदेखि चलिआएको छ । नेपाल र भारतका विभिन्न भूभागमा भाषा, खानपान, भेषभूषा र चाडपर्वमा समेत समानता पाइन्छ ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि दुई देशबीचको सम्बन्धको बलियो आधार हो । नेपालको पशुपतिनाथ, जनकपुरधाम, मुक्तिनाथ र लुम्बिनीसँग भारतका नागरिकको गहिरो धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध छ । त्यस्तै भारतको अयोध्या, वाराणसी, बोधगयालगायतका धार्मिक स्थलसँग नेपाली नागरिकको पनि लामो समयदेखिको सम्बन्ध रहँदै आएको छ । जनकपुर र अयोध्याबीचको धार्मिक सम्बन्धलाई सीता–रामको वैवाहिक सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ । पशुपतिनाथ र वाराणसीको धार्मिक सम्बन्ध तथा लुम्बिनी–बोधगयाबीचको बौद्ध सांस्कृतिक सम्बन्धले दुई देशबीचको आध्यात्मिक निकटतालाई अझ बलियो बनाएको छ ।
भोटेकोशी बाढीले नेपालमा ठूलो क्षति पुर्याएको समयमा भारतबाट आएको सहयोगले दुई देशबीचको मानवीय सम्बन्धको एउटा पक्षलाई पुनः उजागर गरेको छ । ६८.५ टन राहत सामग्री, उद्धार तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी प्राविधिक जनशक्ति, फरेन्सिक तथा डीएनए विशेषज्ञता र पुल निर्माणका उपकरण यी सबै सहयोगले विपद्को समयमा आवश्यक पर्ने बहुआयामिक सहकार्यको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।
यद्यपि नेपाल–भारत सम्बन्धलाई केवल संकटको समयमा प्राप्त सहयोगका आधारमा मूल्यांकन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । दुई देशबीचको सम्बन्ध आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र जनस्तरको लामो सहकार्यमा आधारित छ । त्यसैले विपद्का बेला प्राप्त सहयोगलाई यही व्यापक सम्बन्धको एउटा मानवीय अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । नेपालका लागि अहिलेको प्राथमिकता उद्धार, राहत, मृतकको पहिचान, विस्थापितको व्यवस्थापन र क्षतिग्रस्त सडक तथा पुल पुनःस्थापना गर्नु हो ।
यस अभियानमा मित्रराष्ट्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट प्राप्त प्राविधिक र मानवीय सहयोगलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्दै प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित रूपमा सामान्य जीवनमा फर्काउनु नै मुख्य चुनौती हो । भोटेकोशीको बाढीले ठूलो पीडा र क्षति छोडेको छ । तर संकटका यस्ता क्षणले छिमेकीबीचको सहकार्य, मानवीय संवेदना र आपसी सहयोगको महत्व पनि उजागर गर्छ । भारतको पछिल्लो सहयोग त्यसैको एउटा उदाहरण बनेको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्