प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, इगोको विषय होइन

नेपाली कांग्रेसभित्र केही दिनअघि वडा, नगर र प्रतिनिधिसभा क्षेत्र तहका अधिवेशनहरू सम्पन्न भएका छन् । लोकतान्त्रिक पार्टीको जीवनमा अधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने एउटा औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइन, यो संगठनभित्रको लोकतान्त्रिक अभ्यास, विचारको प्रतिस्पर्धा र नेतृत्व निर्माणको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । त्यसैले अधिवेशनमा भएको प्रतिस्पर्धालाई व्यक्तिगत सम्बन्ध, प्रतिष्ठा वा इगोको विषय बनाउनु हुँदैन । लोकतान्त्रिक प्रणालीमा निर्वाचन हुनु आफैंमा एउटा सुन्दर पक्ष हो । प्रतिस्पर्धा हुन्छ, कसैले जित्छ, कसैले हार्छ तर सबै एउटै संगठन र एउटै उद्देश्यका लागि काम गर्ने सहयात्री हुन् ।

अधिवेशनमा आफूले अपेक्षा गरेको पद प्राप्त गर्न नसक्दा केही साथीहरू निराश हुनु स्वाभाविक हो । लामो समय संगठनमा योगदान गरेका व्यक्तिले कुनै जिम्मेवारीको अपेक्षा राख्नु अस्वाभाविक पनि होइन । निर्वाचनको परिणामलाई आफ्नो राजनीतिक यात्राको अन्तिम निष्कर्षका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । एउटा निर्वाचनमा पराजित हुनु भनेको राजनीतिक जीवनमा पराजित हुनु होइन । त्यस्तै निर्वाचित हुनु भनेको सबै कुरा प्राप्त गर्नु पनि होइन । निर्वाचन एउटा चरण हो, संगठन निर्माण र जनताको सेवाको यात्रा त्यसपछिको निरन्तर प्रक्रिया हो ।

त्यसैले अपेक्षाअनुसार जिम्मेवारी नपाएका साथीहरूले धेरै निराश हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । संगठनभित्र योगदान गर्ने अवसर पदमा मात्र सीमित हुँदैन । पदमा नहुँदा पनि विचार, संगठन, जनसम्पर्क, सामाजिक सेवा र पार्टी निर्माणका माध्यमबाट महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सकिन्छ । वास्तवमा कुनै पनि राजनीतिक संगठनलाई बलियो बनाउने शक्ति पदाधिकारीमा होइन, साधारण सदस्यदेखि सक्रिय कार्यकर्ता र विभिन्न तहमा योगदान गर्ने सबै व्यक्तिको सामूहिक भूमिकामा निर्भर हुन्छ ।

त्यसैगरी निर्वाचित भएका साथीहरूले पनि आफ्नो विजयलाई व्यक्तिगत श्रेष्ठताको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । निर्वाचनमा प्राप्त मत जिम्मेवारी हो, विजयको उन्मादमा रमाउने अवसर होइन । आफूलाई मतदान गर्नेहरू मात्र होइन, मतदान नगर्नेहरू र प्रतिस्पर्धामा रहेका सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्नु नै निर्वाचित नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो । चुनाव जितेपछि प्रतिस्पर्धीलाई पराजित व्यक्ति होइन, संगठन निर्माणको सहयात्रीका रूपमा हेर्न सक्नुपर्छ । नेतृत्वको सफलता कति ठूलो मतले जितियो भन्नेमा मात्र होइन, जितपछि कति ठूलो मन बनाएर सबैलाई समेट्न सकियो भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ ।

नेपाली कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि गुट, उपगुट र समूहगत प्रतिस्पर्धाका विषयमा बहस हुँदै आएको छ । गुट अन्त्य गर्नुपर्छ, पार्टीलाई एकताबद्ध बनाउनुपर्छ र संगठनलाई संस्थागत ढंगले अघि बढाउनुपर्छ भन्ने आवाज निरन्तर उठिरहेको छ । तर गुट अन्त्यका लागि बहस चलिरहेकै समयमा सम्पन्न अधिवेशनपछि फेरि गुटगत मानसिकता देखिनु भने दुःखद पक्ष हो । अधिवेशनअघि बनेका समूहहरू निर्वाचन सम्पन्न भएपछि पनि कायम राखेर एकअर्कालाई कमजोर बनाउने प्रयास गर्नु पार्टीको दीर्घकालीन हितमा हुँदैन ।

निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्नु लोकतन्त्र हो तर निर्वाचनपछि पनि प्रतिस्पर्धालाई निरन्तर वैमनस्यमा बदल्नु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन । चुनावका क्रममा बनेका समीकरणहरू चुनाव सम्पन्न भएपछि पनि स्थायी दुश्मनीमा परिणत हुनु हुँदैन । राजनीति विचारको प्रतिस्पर्धा हो, व्यक्तिगत शत्रुता होइन । फरक विचार राख्न पाइन्छ, फरक समूहसँग उभिन पाइन्छ, तर पार्टीको मूल उद्देश्य र संगठनको हितभन्दा माथि व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थलाई राख्नु हुँदैन ।

अब जित्ने र हार्ने दुवै पक्षले विगतका प्रतिस्पर्धालाई बिर्सेर एक ठाउँमा उभिनुपर्ने समय आएको छ । चुनावमा विजयी भएका साथीहरूले पराजित साथीहरूको अनुभव, योगदान र क्षमता प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ । पराजित साथीहरूले पनि परिणामलाई स्वीकार गर्दै निर्वाचित नेतृत्वलाई रचनात्मक सहयोग गर्न सक्नुपर्छ । यसरी मात्र लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा स्वस्थ राजनीतिक संस्कारमा परिणत हुन्छ । एक पक्षले जित्दा अर्को पक्षले हार्नुपर्ने होइन; पार्टी बलियो हुँदा सबै पक्षको जित हुन्छ ।

नेपाली कांग्रेसको संगठन निर्वाचनका बेला सक्रिय हुने संरचना होइन । गाउँ, टोल र समुदायसम्म पुगेर जनताको समस्या बुझ्ने, दुःख–सुखमा साथ दिने, विकासका सवाल उठाउने र लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी कांग्रेसका प्रत्येक नेता तथा कार्यकर्ताको हो । त्यसैले अबको प्राथमिकता अधिवेशनमा कसले कसलाई हरायो भन्ने होइन, जनताको बीचमा कांग्रेस कसरी बलियो बन्छ भन्ने हुनुपर्छ ।

आज देशका नागरिकले राजनीतिक दलबाट धेरै अपेक्षा गरेका छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, पूर्वाधार, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सामाजिक न्याय र आर्थिक समृद्धिका विषयमा जनताका प्रश्न गम्भीर छन् । युवा पुस्तामा देशभित्रै भविष्य निर्माण गर्ने वातावरणको खोजी छ । किसान आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य चाहन्छन् । व्यवसायी स्थिर नीति र सहज वातावरणको अपेक्षा गर्छन् । श्रमिक सम्मानजनक रोजगारी चाहन्छन् । आम नागरिक राज्यका सेवा सहज, पारदर्शी र प्रभावकारी होऊन् भन्ने चाहन्छन् । यस्ता प्रश्नको समाधानका लागि राजनीतिक दलहरूभित्रै बलियो संगठन, स्पष्ट दृष्टिकोण र जिम्मेवार नेतृत्व आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ताबीच अब व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धाभन्दा संगठन निर्माणको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ । कसले धेरै जनताको समस्या समाधानमा भूमिका खेल्न सक्छ, कसले संगठनलाई गाउँ–गाउँसम्म बलियो बनाउन सक्छ, कसले युवालाई राजनीतिमा जोड्न सक्छ, कसले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कार स्थापित गर्न सक्छ भन्ने विषयमा प्रतिस्पर्धा हुनु आवश्यक छ । यस्तो प्रतिस्पर्धाले पार्टीलाई कमजोर होइन, अझ सशक्त बनाउँछ ।

पार्टीभित्र असहमति हुनु स्वाभाविक हो । असहमति लोकतन्त्रको सौन्दर्य पनि हो । तर असहमति व्यक्तिलाई समाप्त गर्ने हतियार बन्नु हुँदैन । फरक मत राख्ने व्यक्तिलाई शत्रुका रूपमा हेर्ने संस्कारले कुनै पनि संगठनलाई बलियो बनाउन सक्दैन । विचारको सम्मान, संवादको संस्कृति र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र कांग्रेसले आफ्नो लोकतान्त्रिक पहिचानलाई थप मजबुत बनाउन सक्छ ।

अहिले नेपाली कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्तासामु एउटा महत्वपूर्ण अवसर पनि छ । अधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व र नयाँ जिम्मेवारीहरू प्राप्त भएका छन् । नयाँ पुस्ताले संगठनमा आफ्नो भूमिका खोजिरहेको छ । पुरानो पुस्तासँग अनुभव छ भने नयाँ पुस्तासँग ऊर्जा, प्रविधि र नयाँ सोच छ । यी दुई पक्षबीचको सहकार्यले पार्टीलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ । पुस्ताबीचको दूरी होइन, अनुभव र ऊर्जाबीचको सहकार्य आवश्यक छ ।

विशेषगरी युवाहरूलाई निर्वाचनका बेला सम्झिने होइन, संगठन निर्माण र नीति निर्माणको प्रक्रियामा अर्थपूर्ण भूमिका दिन आवश्यक छ । महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, पिछडिएका तथा विभिन्न समुदायका आवाजलाई संगठनभित्र सम्मानपूर्वक स्थान दिनुपर्छ । समावेशी र सहभागितामूलक संगठन नै जनताको वास्तविक प्रतिनिधि बन्न सक्छ ।

अब विगतका गुनासा र चुनावी तिक्ततालाई बोकेर हिँड्ने होइन, नयाँ यात्राको सुरुवात गर्ने समय हो । कसैले कसैलाई व्यक्तिगत रूपमा जितेको वा हराएको होइन; लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट एउटा परिणाम आएको हो । परिणामलाई स्वीकार गरेर अगाडि बढ्नु नै लोकतान्त्रिक संस्कार हो । विजयी साथीहरूले विनम्रता देखाऊन्, पराजित साथीहरूले उदारता देखाऊन् र दुवै पक्षले संगठनप्रतिको जिम्मेवारीलाई प्राथमिकतामा राखून् ।

कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ता अब एकजुट हुनुको विकल्प छैन । पार्टीभित्रको शक्ति एकअर्कालाई कमजोर बनाउन होइन, जनताको विश्वास जित्न प्रयोग हुनुपर्छ । गुटगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर संगठन, लोकतन्त्र र राष्ट्रहितलाई केन्द्रमा राख्न सकियो भने मात्र कांग्रेसले जनतामाझ आफ्नो भूमिका अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ ।

अन्ततः निर्वाचनमा को जित्यो र को हार्‍यो भन्ने कुरा समयसँगै पछाडि छोडिन्छ । तर निर्वाचनपछि पार्टीलाई कसरी अघि बढाइयो, कार्यकर्ताबीचको सम्बन्ध कसरी बलियो बनाइयो र जनताको विश्वास कति जित्न सकियो भन्ने कुरा दीर्घकालसम्म स्मरण हुन्छ । त्यसैले अधिवेशनको प्रतिस्पर्धालाई इगोको विषय नबनाऔँ । जितलाई जिम्मेवारी र हारलाई नयाँ यात्राको अवसरका रूपमा स्वीकार गरौँ । हातेमालो गरौँ, संवाद गरौँ र एकताबद्ध भएर अघि बढौँ ।

नेपाली कांग्रेसभित्रको लोकतान्त्रिक अभ्यास अझ परिपक्व बनोस्, गुटगत मानसिकता अन्त्य हुँदै सहमति, सहकार्य र एकताको संस्कार विकास होस् । देशको विकास, सुशासन, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण र जनताका आशा–अपेक्षा पूरा गर्ने सशक्त राष्ट्रिय दलका रूपमा नेपाली कांग्रेस अघि बढ्न सकोस् । यही शुभकामना ।